Mediacja jest niezwykle skutecznym pozasądowym sposobem rozwiązywania sporów. Ponad 60% spraw poddanych mediacji kończy się sukcesem. I co ważne – sukcesem obu stron. Niejednokrotnie przecież każdy z nas był lub być może będzie uwikłany w konflikt z którego pozornie nie ma innego wyjścia jak tylko oddać sprawę pod rozstrzygnięcie sądu. Nic bardziej mylnego. Lepiej przecież pogodzić się niż toczyć spory przed sądem. Jest to prawda oczywista i z pewnością wielu z Was się z tym zgadza, ale jak rozwiązać problem ugodowo, tak aby każdy zachował dobry wizerunek i nie nosił w sobie zaszłych problemów? Z pewnością przynajmniej raz byłeś proszony o pogodzenie zwaśnionych osób i z pewnością udało Ci się pomóc im rozwiązać problem. Czy nie miałeś wówczas poczucia dobrze wypełnionej misji? Pomogłeś tym osobom załagodzić problem, pomogłeś im odnieść sukces. A przecież to również Twój sukces.

Jeśli mediacja jak wskazują statystyki jest skuteczną przeciwwagą dla sporu sądowego, warto zgłosić się do mediatora, który w sposób bezstronny i obiektywny pomoże rozwikłać spór. Mediacja jest niezwykle atrakcyjną formą rozwiązywania sporów, a zatem również i osoba mediatora stoi w centrum zainteresowania, bowiem jest postrzegana jako osoba zaufania publicznego. Kim jest zatem mediator, w jaki sposób można zostać zawodowym mediatorem czyli osobą, która pomaga wyjść z konfliktu z którego strony w niego uwikłane nie potrafią samodzielnie wyjść chociażby z powodu emocjonalnego zaangażowania. Mediator jest powołany do wspierania każdej ze stron w kierunku ugodowego rozwiązania sprawy, jest wszechstronnie przygotowany merytorycznie i posiada ogromne doświadczenie w sprawach „trudnych”, a przede wszystkim posiada nie tylko ogromną wiedzę fachową, ale i posiada umiejętności rozpoznawania ludzkich motywacji i emocji. Pamiętaj, mediator nie jest sędzią, jest neutralnym pośrednikiem pomiędzy stronami sporu, jemu również zależy na porozumieniu. I co równie ważne – mediator związany jest w wymiarem sprawiedliwości.

Kto może być mediatorem?

Przede wszystkim należy wyjść od tego, że niestety do tej pory nie ma odrębnej ustawy dotyczącej mediatorów (jak chociażby w przypadku tłumaczy przysięgłych). Oznacza to, że obecnie brak jest aktu prawnego który statuuje mediatorów w kręgu zawodów można ująć – chronionych przez prawo bowiem nie ma również zagwarantowanej przez ustawę ochrony tych osób. Wszelkie informacje dla kandydatów na mediatorów znajdują się w kodeksie postępowania cywilnego – w odniesieniu do mediatorów w sprawach cywilnych bądź w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości – dotyczy to mediatorów w sprawach karnych i w sprawach nieletnich. Musisz jednak wiedzieć, że mediator nie zawsze oznacza osobę, która jest stałym mediatorem wpisanym na listę prowadzoną przez Prezesa Sądu Okręgowego. Pojęcia te nie są tożsame. Owszem, mediator może być mediatorem stałym, ale nie musi, bowiem stali mediatorzy stanowią odrębną kategorię mediatorów. Stały mediator jest osobą która została ujęta, wpisana w ewidencji (czy inaczej liście) prowadzonej przez Prezesów poszczególnych Sądów Okręgowych w całej Polsce. Każdy Prezes Sądu Okręgowego prowadzi taką listę, a kandydaci musza spełniać określone w rozporządzeniach warunki aby uzyskać status stałego mediatora. Kto może zgłaszać mediatorów do wpisu na listę? Przede wszystkim sam mediator albo organizacje pozarządowe (fundacje, stowarzyszenia czy ośrodki mediacyjne), oczywiście za zgodą zainteresowanego mediatora. Wymagania odnośnie kandydata na mediatora są podobne dla każdego zakresu mediacji, oczywiście z pewnymi odmiennościami charakterystycznymi dla danego rodzaju spraw. Musisz również wiedzieć, że mediatorzy zwykle są specjalistami z danej dziedziny prawa, a zatem są mediatorzy specjalizujący się z mediacjach karnych, cywilnych czy nieletnich, bowiem na tym zbudowali swoją ścieżkę kariery. Poniżej przedstawię krótkie streszczenie wymagań dla kandydatów na mediatorów cywilnych, karnych i w sprawach nieletnich.

Mediator w sprawach cywilnych.

Co do zasady kto może być mediatorem w sprawach cywilnych określa kodeks postępowania cywilnego, a mianowicie zgodnie z jego art. 1832: „mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych” oraz wskazuje kto nie może być mediatorem: „mediatorem nie może być sędzia. Nie dotyczy to sędziów w stanie spoczynku”. I generalnie to wszystko. Jak widać powyżej, jest to bardzo ogólne określenie wymagań, stawianych mediatorom. Oznacza to, że wystarczy aby osoba taka była pełnoletnia (czyli miała 18 lat) i nie była ubezwłasnowolniona (ani całkowicie ani częściowo) oraz nie może być np. zdegradowanym żołnierzem czy osobą która nie może brać udziału w wyborach. Nie ma również stawianych wymogów odnośnie wykształcenia, które powinien mieć mediator. Oczywistym jest również, że mediator musi mieć odpowiednie predyspozycje osobowościowe. Musi mieć zdolności interpersonalne, być osobą empatyczną ale i asertywną, potrafić rozmawiać z ludźmi i wsłuchiwać się w nich. Warto też pamiętać, że ośrodki mediacyjne również mogą określać indywidualnie swoje wymagania odnośnie kandydata na mediatora, skoro ustawodawca bardzo ogólnie je określił.
Natomiast w przypadku stałych mediatorów, wymagania te są już bardzie sformalizowane i określa je wprost ustawa z dnia 27.07.2001r. o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2018r. poz. 23, pełny tekst ustawy znajdziesz na stronie: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010981070), gdzie zgodnie z jej art. 157a „stałym mediatorem może być osoba fizyczna, która:
1. spełnia warunki określone w art. 1832 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, z późn. zm.) – opisane wyżej;
2. ma wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji;
3. ukończyła 26 lat;
4. zna język polski;
5. nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe;
6. została wpisana na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego”.
Jak widać powyżej, ustawodawca już konkretnie określił jakie warunki musi spełniać osoba która chce zostać stałym mediatorem. Przy składaniu wniosku o wpis na listę stałych mediatorów musisz również złożyć dokumenty potwierdzające Twoją wiedzę mediatora, a mianowicie w myśl § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 20.01,2016r. w sprawie prowadzenia listy stałych mediatorów: „ do wniosku dołącza się kopie dokumentów potwierdzających wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji, którymi są: informacje o liczbie przeprowadzonych mediacji, spis wydanych publikacji na temat mediacji, opinie ośrodków mediacyjnych lub osób fizycznych o posiadanej wiedzy i umiejętnościach w zakresie mediacji, dokumenty poświadczające posiadane wykształcenie, odbyte szkolenia z zakresu mediacji oraz określające specjalizację”. I tak naprawdę weryfikacja kandydata na stałego mediatora ogranicza się jedynie do badania autentyczności złożonych dokumentów i ich treści. Więcej informacji praktycznych dotyczących szczegółów wpisu na listę stałych mediatorów znajdziesz na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości https://www.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/mediacje/ lub na stronie swojego Sądu Okręgowego.

Mediator w sprawach karnych

Kto może być mediatorem w sprawach karnych? Podobnie jak w przypadku postępowania cywilnego, również i w sprawach karnych mediatorem może być osoba która jest ujęta w wykazie prowadzonym przez Sąd Okręgowy lub spoza niego. W sprawach cywilnych była to lista, a sprawach karnych jest to wykaz. Szczegółowe warunki jakie spełniać muszą kandydaci na mediatorów w sprawach karnych określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.05.2015r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych (poz. 716), pełny tekst rozporządzenia znajdziesz tutaj: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20150000716/O/D20150716.pdf . Co ważne, zgodnie z powyższym rozporządzeniem do przeprowadzenia mediacji karnej uprawnione są nie tylko osoby ale i również instytucje, a mówi o tym wprost § 3 tego rozporządzenia zgodnie z którym: „do przeprowadzenia postępowania mediacyjnego jest uprawniona instytucja, która:
1) zgodnie ze swoimi zadaniami statutowymi została powołana do wykonywania zadań w zakresie mediacji, resocjalizacji, ochrony interesu społecznego, ochrony ważnego interesu indywidualnego lub ochrony wolności i praw człowieka, (a więc np. stowarzyszenia mediatorów czy fundacje )
2) zapewnia przeprowadzenie postępowania mediacyjnego przez osoby spełniające warunki, o których mowa w § 4 pkt 1–7 (a więc osoby uprawnione czyli prościej – mediatorów),
3) posiada warunki organizacyjne umożliwiające przeprowadzenie postępowania mediacyjnego,
4) została wpisana do wykazu – zwana dalej „instytucją uprawnioną”.
Oprócz instytucji powołanych do mediacji mediatorem może być również osoba fizyczna, która w powyższym rozporządzeniu ( w jego § 4) określana jest jako „osoba uprawniona”tj. taka, która:
„1) posiada obywatelstwo polskie, obywatelstwo innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej albo obywatelstwo innego państwa, jeżeli na podstawie przepisów prawa Unii Europejskiej przysługuje jej prawo podjęcia zatrudnienia lub samozatrudnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w tych przepisach,
2) korzysta w pełni z praw publicznych i ma pełną zdolność do czynności prawnych,
3) ukończyła 26 lat,
4) zna język polski w mowie i piśmie,
5) nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe,
6) posiada umiejętności i wiedzę w zakresie przeprowadzania postępowania mediacyjnego, rozwiązywania konfliktów i nawiązywania kontaktów międzyludzkich,
7) daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków,
8) została wpisana do wykazu – zwana dalej „osobą uprawnioną””.
Wymienione wymogi dla kandydatów na mediatorów w sprawach karnych są równie czytelne co w przypadku mediatorów cywilnych. Czym jest jednak wskazana w punkcie 7 „rękojmia należytego wykonywania obowiązków”? Jak to należy rozumieć? Otóż owa rękojmia to inaczej gwarancja, że jako mediator karny będziesz w sposób adekwatny do stawianych wymagań wywiązywał się ze swoich obowiązków, a wiec sumiennie, fachowo i dobrze po prostu.

Rozporządzenie (podobnie jak w przypadku mediatorów cywilnych) podaje wprost kto mediatorem karnym być nie może. Otóż nie może nim być czynny zawodowo sędzia (ale już sędzia emeryt tak) , prokurator, asesor prokuratorski, aplikant wymienionych zawodów, ławnik, referendarz sądowy, asystent sędziego, asystent prokuratora oraz funkcjonariusz instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw (czyli policjant) – § 5 rozporządzenia.
Mediator w sprawach karnych wpisywany jest do wykazu (w sprawach cywilnych jest to lista) prowadzonego przez Prezesa Sądu Okręgowego. Osoba zainteresowana lub instytucja zostaje wpisana do wykazu na podstawie złożonych dokumentów i oświadczeń potwierdzających spełnienie podanych wyżej wymagań. Prezes Sądu Okręgowego wydaje decyzję administracyjną w tym zakresie. I już jesteś wpisany jako mediator w sprawach karnych. Nie jest to procedura ani skomplikowana ani bardzo sformalizowana.

Mediator w sprawach nieletnich

Przede wszystkim mediacja w sprawach nieletnich jest specyficznym rodzajem mediacji, bowiem podmiot zaangażowany w nią nie jest osobą pełnoletnią. Nieletnim bowiem jest zgodnie z prawem osoba, która w chwili popełnienia czynu nie miała ukończone 17 lat. Stąd też wymagania które musi spełnić kandydat na mediatora są również ukierunkowane na wiek tej osoby. Wymogi, które musi spełniać mediator w sprawach nieletnich określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18.05.2001r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich (pełny tekst znajdziesz tutaj: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010560591 ). Kto zatem może być mediatorem w sprawach nieletnich? Określa to § 4 tego rozporządzenia, a mianowicie może nim być osoba godna zaufania, która:
„1) ukończyła 26 lat,
2) korzysta z pełni praw cywilnych i publicznych,
3) biegle włada językiem polskim w mowie i piśmie,
4) posiada wykształcenie z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii, resocjalizacji lub prawa oraz ma doświadczenie w zakresie wychowania lub resocjalizacji młodzieży,
5) posiada umiejętności rozwiązywania konfliktów oraz nawiązywania kontaktów międzyludzkich,
6) daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków,
7) odbyła szkolenie dla mediatorów”
Jak widać powyżej, wymagania dla mediatorów są podwyższone w porównaniu do mediatorów dla dorosłych. Przede wszystkim bardzo ważne jest aby kandydat na mediatora posiadał odpowiednie wykształcenie, bowiem w kontaktach z nieletnimi jest ono niezbędne tak samo jak umiejętność nawiązywania kontaktów międzyludzkich. Nieletni stanowią przecież specyficzną, można nawet ująć- trudną- grupę społeczną z którą trzeba umieć nawiązać kontakt i prowadzić rozmowy. Oprócz osób fizycznych, mediacjami w sprawach nieletnich mogą zajmować się również instytucje uprawnione, które zostały wpisane do wykazu (prowadzonego równeiż jak w przypadku spraw cywilnych i karnych przez Prezesa Sądu Okręgowego) i są powołane do prowadzenia m.in. mediacji, resocjalizacji czy profilaktyki przestępczości (§ 3.1 rozporządzenia). Taką instytucją uprawnioną jest również ośrodek diagnostyczno – konsultacyjny (§ 3.2). Rozporządzenie wskazuje również kto nie może być mediatorem w sprawach nieletnich (§ 6.1) i są to osoby wykonujące zawód związany z wymiarem sprawiedliwości jak dla przykładu: sędzia, adwokat, notariusz, prokurator, aplikant adwokacki a także pracownik placówki opiekuńczo – wychowawczej ani kurator społeczny. Mediatorem w sprawach nieletnich nie może być również świadek przestępstwa. Skąd takie obostrzenia? Otóż chodzi o bezstronność i obiektywizm mediatora, a także o zbudowanie zaufania pomiędzy nieletnim i mediatorem, które są przecież niezbędne w celu osiągnięcia sukcesu. Wskazane w pkt 7 szkolenie mediatorów odbywa się według standardów określonych w załączniku do powyższego rozporządzenia. Wykaz do którego wpisywane są osoby mediatorów w sprawach nieletnich oraz procedura formalna zgłoszenia wniosku i dokumentów jest niemal tożsama jak opisane wyżej. Odrębności dotyczą konieczności złożenia dyplomu ukończenia studiów w zakresie psychologii, pedagogiki, socjologii, resocjalizacji lub prawa, oraz dyplomu lub świadectwa ukończenia szkolenia mediatorów w sprawach nieletnich oraz udokumentowania umiejętność likwidowania konfliktów oraz nawiązywania kontaktów międzyludzkich. Wszystkie powyższe – dodatkowe – wymagania wynikają ze specyfiki tego rodzaju mediacji.

Czy warto zatem zostać mediatorem?

Na to pytanie każdy z was powinien sam sobie odpowiedzieć, bo w tym temacie nie ma prostych i oczywistych odpowiedzi. Zawód mediatora jest niezwykle odpowiedzialnym i stresującym zawodem. Wymagania wobec mediatorów – pomijając opisane wyżej wymogi formalne – są wysokie tak jak w przypadku pozostałych wymogów dla zawodów zaufania publicznego. Niezbędne są umiejętności i zdolności związane indywidualnie z każdym z nas. Co prawda nie ma żadnego egzaminu mającego potwierdzić wiedzę i kompetencje mediatora. Jedynie w trakcie wykonywania przez niego obowiązków w praktyce można zweryfikować jego umiejętności. Oczywistym jest jednak, że mediatorzy nie są osobami przypadkowymi, które wykonują ten niezmiernie odpowiedzialny zawód. Zawsze mediator to fachowiec, który nie tylko posiada odpowiednie predyspozycje psychologiczne ale i również nastawiony jest na stałe podnoszenie swoich kwalifikacji bowiem od efektywności Twojej pracy zależy sukces mediacji , od Twojego doświadczenia życiowego (a nade wszystko od umiejętności jego wykorzystania) i wiedzy z zakresu przede wszystkim prawa, socjologii, ekonomii ale też i psychologii. Mediacja zawsze jest grą psychologiczną i mediator musi umieć powstrzymać emocje stron ale i często swoje własne. Musisz być również osobą odporną psychicznie i posiadać umiejętności taktyki i strategii negocjacyjnej. Praca mediatora daje niezwykłą możliwość pracy z ludźmi, poznania ich zachowań w sytuacjach stresowych, co również stanowi bazę do budowy Twojego doświadczenia zawodowego. Wielu tych rzeczy można się nauczyć w trakcie pracy, wiele jednak z nich stanowią osobiste predyspozycje mediatora. Empatię można wypracować, ale ona również musi być szczera, bo właśnie na szczerych intencjach opiera się praca mediatora. Praca mediatora niewątpliwie daje poczucie misji, a wykonywanie tego zawodu jest niewątpliwie powołaniem. Jaki jest więc idealny mediator? Znana anegdota mówi, że idealny mediator powinien mieć cierpliwość Hioba, szczerość Anglika, dowcip Irlandczyka, wytrzymałość maratończyka, przebiegłość Machiavellego, znawstwo typów osobowości dobrego psychiatry albo księdza, a do tego skórę nosorożca i mądrość Salomona. Prawda sama w sobie, czyż nie?