Mediacja w sprawach nieletnich prowadzona jest w sytuacji gdy pokrzywdzona osoba doznała krzywdy od osoby niepełnoletniej. Niestety zdarza się, że nie tylko dorośli popełniają czyny zabronione, dzieci również. I nie mam na uwadze jedynie czynów wandalizmu czy zakłócania ciszy nocnej, ale również poważne przestępstwa takie jak kradzież, rozbój czy nawet zabójstwo. Podkreślić należy, że nie można generalizować, że takich czynów dopuszczają się dzieci z rodzin patologicznych, bo z tzw. „normalnych rodzin” również. Celowo określiłam w ten sposób te grupy społeczne, bowiem takie są stereotypy. A z nimi trudno jest walczyć, choć warto. Jest to często bardzo krzywdzące i niesprawiedliwe spojrzenie na problem. Pamiętajmy, nie każde dziecko z dysfunkcyjnej rodziny zejdzie na drogę przestępstwa, tak samo jak nie każde dziecko z prawidłowo funkcjonującej rodziny wyrośnie na przykładnego obywatela. Wszyscy jesteśmy wobec prawa równi. Mediacja w sprawach dotyczących nieletnich jest specyficznym jej rodzajem. Można nawet ująć – innym od innych. Dlaczego? Jej specyfika wynika chociażby z faktu, że dotyczy ona dziecka, a zatem człowieka który dopiero kształtuje swoje postawy, poglądy i osobowość. W ogóle praca z nieletnimi należy do bardzo trudnych, wymagających ogromnego zaangażowania i empatii ze strony dorosłego jak i znajomości psychologii. Powiedzenie „obyś cudze dzieci uczył” jest niezwykle prawdziwe i w pełni oddaje właśnie jej charakter. A praca z dzieckiem, które popadło w konflikt z prawem należy do tych właśnie najtrudniejszych. Wcale nie przesadzam w ocenie.

Należy również określić kim jest zgodnie z prawem nieletni. Otóż zgodnie z art. 1 § 1 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich jest nim osoba, która nie ukończyła lat 18 (jeśli chodzi o zapobieganie i zwalczanie demoralizacji) oraz osoby które ukończyły lat 13 a nie ukończyły lat 17 (w stosunku do czynów karalnych – przestępstw) oraz najdłużej do ukończenia 21 roku życia wobec osób w stosunku do których zostały orzeczone środki wychowawcze lub poprawcze (tzw. poprawczak). A sprawy dotyczące nieletnich rozpoznaje sąd rodzinny (Wydział Rodzinny i Nieletnich).

Kiedy może być przeprowadzona mediacja z nieletnim?

Nade wszystko należy podkreślić, że mediacja jest zawsze lepszym rozwiązaniem niż osądzenie nieletniego przez sąd. Daje realne możliwości i perspektywy na przyszłość dla tego młodego człowieka. Stwarza bowiem szansę na zrozumienie przez niego dotkliwości i konsekwencji jego zachowania, pozwala mu zrozumieć jak jego zachowanie przyczyniło się do doznania realnej krzywdy przez konkretną osobę, tym bardziej, że często to zachowanie było być może skutkiem nieprzemyślanej decyzji.

Generalnie w każdej sprawie karnej z udziałem nieletniego może być przeprowadzona mediacja. Jej zadaniem nie jest zniwelowanie czynu zabronionego a doprowadzenie do pojednania obu stron zdarzenia. Zawsze musi być przestępstwo, nawet jeśli jest ono przejawem demoralizacji i zawsze musi być pokrzywdzony. Mediacja bowiem ma na celu rozwiązywanie międzyludzkich konfliktów, bo jest ona stworzona dla ludzi. Mediacja co warte podkreślenia – nie wyłączy odpowiedzialności karnej nieletniego, jej celem jest bowiem zniwelowanie negatywnych skutków dla osoby pokrzywdzonej.

Mediacja została wprowadzona do postępowania z nieletnimi nowelizacją ustawy z dnia 26.10.1982r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U z 1982 r. nr 35 poz. 228 z późniejszymi zmianami). Zgodnie z jej art. 3a sąd rodzinny może na każdym etapie postępowania skierować sprawę do mediacji. Zasze musi być jednak zgoda zarówno pokrzywdzonego jak i samego nieletniego. Tak samo bowiem jak każda mediacja, także i ta w sprawach nieletnich musi być dobrowolna, a sąd kierując konkretną sprawę do mediacji zawsze winien kierować się dobrem nieletniego. Nie oznacza to jednak, że owa troska o nieletniego ma odbywać się kosztem pokrzywdzonego. Oznacza to, że jeśli nieletni nie po raz pierwszy wszedł w konflikt z prawem, jego postawa jest niezwykle roszczeniowa a stopień demoralizacji znaczny, wówczas mediacja z jego ofiarą, którą na przykład jest staruszka kolejny raz okradziona przez niego, to mediacja ani nie odniesie oczekiwanego skutku, ani nie jest zgodna z dobrem nieletniego. Dobro nieletniego nie oznacza bowiem pobłażania jego negatywnym zachowaniom a przy ocenie jego osobowości i stopnia rozwoju psychicznego oraz wieku ma na celu osiągnięcie „korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego” (art. 3. 1 ustawy). Jeśli w ocenie Sądu przeprowadzenie przez osobę godną zaufaną (tak określa się mediatora w sprawach nieletnich) mediacji odniesie pożądany skutek w postaci zrozumienia przez nieletniego jego złego zachowania, oddziałuje na niego wychowawczo, wówczas z pewnością taka sprawa zostanie skierowana do mediacji. Oczywiście mediacja z nieletnim może odbyć się poza postępowaniem sądowym, z inicjatywy stron problemu, zanim sprawa trafi do sądu. Wówczas za nieletniego decyzję o mediacji podejmują rodzice lub opiekunowie prawni (za zgodą nieletniego).

Jaka sprawa nie może być skierowana do mediacji z nieletnim?

Nie każda sprawa z udziałem nieletniego może być przedmiotem mediacji przede wszystkim z uwagi na charakter czynu którego dopuścił się nieletni. Dotyczy to czynów z użyciem przemocy (np. rozbój) czy na tle seksualnym. Mediacja również nie może być przeprowadzona w sytuacji gdy nie ma określonej osoby fizycznej która została pokrzywdzona przestępstwem popełnionym przez nieletniego (np. przestępstwo skarbowe lub takie gdzie pokrzywdzonym jest instytucja a nie osoba fizyczna). Ponadto do mediacji nie powinna być skierowana sprawa co do której istnieją wątpliwości dowodowe czyli inaczej – gdy nie ma pewności jak przebiegało zdarzenie, kto jest winien, gdy zeznania świadków są sprzeczne i budzą wątpliwości. Mówi o tym wprost § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18.05.2001r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich (cały tekst znajdziesz na stronie sejmowej: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010560591) zgodnie z którym „do postępowania mediacyjnego kieruje się w szczególności sprawy, których istotne okoliczności nie budzą wątpliwości”. Oznacza to, że w przypadku gdy sąd rodzinny który orzeka w danej sprawie poweźmie wątpliwości co do okoliczności sprawy, nie skieruje jej do mediacji.

Kim jest mediator w sprawach nieletnich?

Mediatorem w sprawach nieletnich może być osoba godna zaufania wpisana do wykazu prowadzonego przez Prezesa Sądu Okręgowego lub instytucja uprawniona (szerzej pisałam o tym w artykule „Mediator – misja i powołanie”). Wymagania odnośnie osób godnych zaufania są w przypadku mediacji z nieletnimi bardzo wysokie. Otóż, przede wszystkim osoba ta musi mieć wykształcenie w kierunku pracy z nieletnimi a więc np. pedagogiczne, resocjalizacyjno – opiekuńcze czy psychologiczne. Choć tak naprawdę, w praktyce nie wykształcenie ma największe znaczenie, a predyspozycje i doświadczenie takiej osoby. Praca z nieletnimi (nie tylko z tzw. „trudną młodzieżą”) jest niezwykłym wyzwaniem pedagogicznym dla każdego dorosłego. Konieczne do pracy z nimi są umiejętności komunikowania się, elastyczność ale i ogromna cierpliwość, opanowanie i asertywność. Każdy wie jak trudno jest porozumieć się z młodzieżą, która ma swój młody, gniewny świat i swój specyficzny sposób komunikowania się ze światem – półsłówkami, skrótami czy swoistym „dialektem” młodzieżowym, którego nie zrozumie dorosły który nie obcuje na co dzień z młodzieżą i ich środowiskiem. Zdobycie zaufania u młodej osoby jest niezwykle trudną sztuką i to od umiejętności nawiązywania kontaktów przez mediatora zależy jak przebiegać będzie mediacja. Oczywiście, mediator – czy inaczej – osoba godna zaufania – jest bezstronny, jednakże od jego umiejętności negocjacyjnych i umiejętności pracy z młodzieżą, zbudowanej na doświadczeniu zależy w jaki sposób ta mediacja będzie przebiegać. Zdolności interpersonalne i czujność mediatora są tu nieodzowne.

Jak przebiega mediacja w sprawach nieletnich?

Jeśli sprawa nieletniego ma być skierowana do mediacji, sąd rodzinny wydaje w tej sprawie postanowienie (o skierowaniu do mediacji). W takim postanowieniu sąd określa termin do złożenia przez mediatora sprawozdania z mediacji. Sąd udostępnia mediatorowi informacje z akt sprawy, przede wszystkim te, które są zawarte we wniosku o wszczęcie postępowania (mówi o tym § 16. 1 rozporządzenia). Mediator (osoba godna zaufania lub przedstawiciel instytucji uprawnionej) zapoznaje się z dokumentacją z akt sprawy i kontaktuje się ze stronami mediacji czyli z nieletnim i jego rodzicami (lub opiekunami prawnymi) oraz pokrzywdzonym. W każdym przypadku musi być przez te osoby wyraźna zgoda na mediację. Jeśli jej nie ma, do mediacji nie dochodzi. Następnie ustalany jest termin i miejsce spotkania. Zarówno termin jak i miejsce muszą być zaakceptowane przez uczestników mediacji. Co ważne musi być to miejsce neutralne dla każdej ze stron, zatem nie może ono odbyć się ani w sądzie (zbyt duża presja psychiczna) ani w mieszkaniu którejkolwiek uczestnika mediacji. Nie może ono również odbywać się w obecności osób trzecich, bowiem mediacja jest poufna. Na spotkaniu mediator wyjaśnia zasady mediacji, prawa jej stron. Jeśli spotkania mediacyjnego nie można przeprowadzić w sposób bezpośredni czyli w obecności obu stron, wówczas mediator spotyka się indywidualnie, osobno z każdym z uczestników i przekazuje informacje oraz stanowisko drugiej strony. Optymalnym zakończeniem mediacji jest wypracowanie ugody, która znajduje się lub dołączana jest do sprawozdania składanego przez mediatora do sądu rodzinnego, który zlecił mediację. W takim sprawozdaniu mediator opisuje przebieg mediacji (bez opisu przebiegu spotkań ani oceny zachowania jej uczestników) i określa jej wynik. Celem mediacji jest zawsze pojednanie jej uczestników – nieletniego sprawcy przestępstwa oraz pokrzywdzonego. Może ona mieć również wymiar finansowy – poprzez określenie wysokości zadośćuczynienia za doznane przez pokrzywdzonego krzywdy moralne czy zwrot kosztów poniesionych w związku np. z jego leczeniem, ale może ona mieć również wymiar niematerialny – choćby w postaci przeproszenia pokrzywdzonego przez nieletniego czy nieodpłatnej pracy na jego rzecz. Niezwykle ważny jest również wymiar wychowawczy mediacji, bowiem nieletni powinien zrozumieć jaką krzywdę i być może cierpienie wyrządził pokrzywdzonemu swoim czynem. Jest to również budowanie poczucia odpowiedzialności młodego człowieka za swoje zachowania. Duża odpowiedzialność spoczywa tu przede wszystkim na mediatorze, gdyż od jego mądrości życiowej i doświadczenia zależy przecież przebieg i efekt mediacji.

Wyniki mediacji – sprawozdanie.

Czy sąd przy orzekaniu w sprawie nieletniego bierze pod uwagę sprawozdanie mediatora z przeprowadzonej mediacji? Zasadniczo tak. Mówi o tym art. 3a § 2 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich określając, że sprawozdanie: „sąd rodzinny bierze pod uwagę, orzekając w sprawie nieletniego” . W doktrynie uznaje się, że powyższy zapis jest mało precyzyjny i dość ogólny. Nie jest bowiem wskazane jakie informacje zawarte w tym sprawozdaniu sąd honoruje. Oczywiście nie może kierować się przebiegiem mediacji gdyż jest on poufny, a sprawozdanie zawiera jedynie opis miejsc, terminów spotkań i osób uczestniczących w nich. Ponadto nie jest również wskazane jakie wyniki mediacji sąd bierze pod uwagę przy orzekaniu w sprawie sądowej. Pozostaje to kwestią ocenną sądu. Wydaje się, że jedynie pozytywne wyniki mediacji (a wiec zakończone porozumieniem) są brane pod uwagę sądu. Jest to logiczne, skoro bowiem mediacja nie zakończyła się wspólnie wypracowanym porozumieniem, strony nie pojednały się, zatem nie ma osiągniętego celu mediacji.
Warto jednak zastanowić się dlaczego czasem mediacja w sprawach nieletnich nie przynosi kompromisu albo gdy nie jest on zaakceptowany przez sąd rodzinny. Zawsze bowiem należy wziąć pod rozwagę nie tylko postawę nieletniego sprawcy przestępstwa ale i też pokrzywdzonego. O ile bowiem okolicznością łagodzącą czyn nieletniego nie jest wyłącznie wyrażenie jego zgody na mediację (choć jest to pozytywnie postrzegane jako chęć pojednania się), to również nie należy z drugiej strony negatywnie oceniać postawy pokrzywdzonego, który nie może być nakłaniany czy zmuszany do zawarcia ugody, która nie jest dla niego korzystna. Tym bardziej gdy np. pokrzywdzonym jest również nieletni. Jego dobro przecież jest równie ważne, jeśli nie ująć w tej konkretnej sytuacji – najważniejsze. To on przecież poniósł negatywne skutki, doznał krzywdy być może od rówieśnika lub starszego kolegi. Cel mediacji nie zostanie osiągnięty jeśli dobro pokrzywdzonego nie będzie zabezpieczone, nawet jeśli ugoda została zawarta. Mediator jest tu bardzo ważną osobą, od której też zależy kształtowanie porozumienia. Ale to sąd rodzinny ocenia kierując się zasadami doświadczenia życiowego, logiki i przepisów prawa czy przedstawione sprawozdanie, zawierające nawet ugodę stron jest po prostu sprawiedliwe i zabezpieczające dobro ofiary przestępstwa.

Czy mediacja w sprawach nieletnich jest efektywna?

Oczywiście, że tak. Zgodnie z danymi statystycznymi znajdującymi się na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości https://www.mediacja.gov.pl/Statystyki.html w 2015 roku w sprawach nieletnich skierowanych do mediacji zawarto 155 ugód, z czego 35 prowadzonych było przez instytucje, a 120 przez osoby godne zaufania. W 34 sprawach nie zawarto ugody (w tym 8 z nich prowadzonych było przez instytucje, a 26 przez osoby godne zaufania). Z powyższych informacji wynika, że mediacja w sprawach nieletnich naprawdę przynosi wymierne efekty, jest alternatywnym narzędziem wspierającym wymiar sprawiedliwości, który obu stronom sporu daje poczucie wygranej. Poza tym zawsze warto mediować, żadna ze stron nie ma przecież nic do stracenia, a jedynie może zyskać. Uwagę zwraca jednak – po analizie przepisów w tym zakresie – że mediacja w sprawach nieletnich jest nastawiona przede wszystkim na nieletnich sprawców przestępstw, natomiast pomija w ogóle osobę pokrzywdzonego, ofiarę tego przestępstwa. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że to osoba nieletniego sprawcy znajduje się w centrum i stanowi punkt odniesienia dla pozostałych uczestników postępowania. A przecież to pokrzywdzony doznał realnej krzywdy od nieletniego, jego dobro przede wszystkim powinno być zabezpieczone, tym bardziej w sposób szczególnie troskliwy gdy ofiarą jest również nieletni. To od prawidłowej oceny materiału dowodowego oraz szczególnych okoliczności sprawy ocenionych przez sąd rodzinny zależy jak dobrze zostanie zabezpieczone dobro ofiary przestępstwa. Wydaje się, że sąd powinien zawartą w mediacji ugodę ocenić kierując się dobrem pokrzywdzonego i sprawcy oraz skutkami które ona przyniesie w przyszłości obu stronom. Ugoda powinna być traktowana przez sąd jako przesłanka łagodniejszego osądzenia nieletniego za jego czyn, przy czym musi ona być uczciwa zarówno dla nieletniego (czyli np. nie zawierająca zobowiązań dla niego ponad jego możliwości) oraz zadowalać pokrzywdzonego. Poza tym co równie istotne, jeśli zawiera ona zobowiązania nieletniego do określonego zachowania czy świadczenia na rzecz pokrzywdzonego, orzeczenie sądu powinno być odzwierciedleniem wykonania tych zobowiązań przez sprawcę. W innym przypadku bowiem pokrzywdzony może poczuć się oszukany (zawarł ugodę, wybaczył sprawcy, a on dostał łagodną karę mimo, że nie wykonał zobowiązań zawartych w porozumieniu).

Mediacje z nieletnimi należą do najtrudniejszych mediacji. Od mediatora wymagają niezwykłych zdolności interpersonalnych, znajomości psychologii młodzieży i ogromnego opanowania. Mediator w sprawach nieletnich nie jest osobą przypadkową, zawsze jest nim świetnie do tej roli przygotowany specjalista i znawca pedagogiki, resocjalizacji a przede wszystkim psychologii dziecięcej. Nie zapominajmy, że od osoby i osobowości mediatora również zależy jak potoczy się mediacja, a jego mądrość i wiedza fachowa z pewnością pomoże obu stronom wypracować satysfakcjonujący obie strony kompromis. Mediacja ma służyć pokrzywdzonemu i być dla niego po doznanych krzywdach rekompensatą doznanych krzywd. Ma ona również służyć nieletniemu, zwłaszcza gdy po raz pierwszy popadł w konflikt z prawem, aby nauczył się i zrozumiał obowiązek każdorazowego ponoszenia konsekwencji swoich zachowań i rekompensaty szkód oraz wyrządzonych krzywd. W ten sposób właśnie mediacja w sprawach nieletnich w sposób realny pomaga w przywróceniu ładu i porządku społecznego.